پول‌پاشی ۲ میلیارد دلاری بانک مرکزی؛ آیا همتی می‌تواند جلوی سقوط ریال را بگیرد؟

چرا تزریق دلار به بازار، به‌جای نجات سفره مردم، ممکن است به رانت ارزی برای ثروتمندان تبدیل شود؟

گفتگو با دکتر محمدحسین تسوجی، پروفسور مهندسی الکترونیک، عضو جامعه دانشمندان نیویورک و عضو شورای ملی مقاومت ایران

موضوع ۲ میلیارد دلار پول‌پاشی که هفته قبل همتی، رئیس کل بانک مرکزی رژیم، اعلام کرد، همچنان موضوع کشمکش و دعوا در نظام است. برای بررسی این موضوع، همراه هستیم با آقای دکتر محمدحسین تسوجی ، پروفسور مهندسی الکترونیک، عضو جامعه دانشمندان نیویورک و عضو شورای ملی مقاومت ایران.

آقای دکتر، این میزان پول‌پاشی چه تأثیری می‌تواند در مهار سقوط ارزش ریال داشته باشد؟

آیا تزریق ۲ میلیارد دلار می‌تواند سقوط ارزش ریال را متوقف کند؟

بله، در بهترین حالت، این ۲ میلیارد دلاری که به بازار تزریق می‌کنند، می‌تواند به‌طور موقت از سرعت سقوط ریال کم کند؛ اما این تأثیر بسیار موقت است. کمااینکه دیدید، پیش از مطرح‌شدن این موضوع و صحبت از تزریق ۲ میلیارد دلار، دلار در بازار آزاد نزدیک به ۲۷۰ هزار تومان معامله می‌شد و حالا به حدود ۲۵۸ هزار تومان رسیده است.

یعنی قیمت دلار حدود ۴ درصد پایین آمده است. اما در نظر بگیرید که وقتی پزشکیان ریاست‌جمهوری را در دست گرفت، اگر اشتباه نکنم، دلار حدود ۶۰ هزار تومان بود و حالا به ۲۶۰ تا ۲۷۰ هزار تومان رسیده است. یعنی قیمت دلار حدود ۳۰۰ درصد افزایش پیدا کرده است. اگر حساب کنید، حالا فقط حدود ۴ درصد پایین آمده؛ یعنی تنها مقدار بسیار کمی از سقوط آزاد ریال را مهار کرده‌اند.

اما باید چند نکته را در نظر گرفت. نرخ دلار، مانند هر کالای دیگری، تابع عرضه و تقاضاست. هرچه عرضه بالاتر برود و تقاضا پایین‌تر بیاید، قیمت کاهش پیدا می‌کند؛ اما اگر تقاضا افزایش پیدا کند، قیمت هم بالا می‌رود.

در ایران، تقاضا برای دلار به‌طور کلی بسیار زیاد است؛ چون مردم به آینده ریال و پایه‌های اقتصادی ایران اطمینان ندارند. ایران با تورم بسیار گسترده و نقدینگی بسیار بالا مواجه است و وضعیت صادرات و واردات آن نیز با مشکلات جدی روبه‌روست. حتی مشخص نیست که صادرات ایران، از جمله نفت و صنایع پتروشیمی، تا چه اندازه می‌تواند ارز خارجی وارد کشور کند.

همه این عوامل باعث می‌شوند که تزریق دلار فقط به‌طور موقت سرعت کاهش ارزش ریال را کم کند.

منشأ ۲ میلیارد دلار چیست و آیا این پول از ذخایر ارزی کشور تأمین شده است؟

نکته دیگری که باید در نظر گرفت، این است که این ۲ میلیارد دلار از کجا تأمین شده است. اگر این مبلغ از درآمدهای واقعی ارزی حاصل از صادرات تأمین شده باشد، یک موضوع است؛ اما اگر بانک مرکزی از ذخایر ارزی خود استفاده کرده باشد و بخشی از منابع ارزی کشور را که می‌توانست برای توسعه اقتصادی مصرف شود، صرف مقابله با بحران کرده باشد، موضوع کاملاً متفاوت خواهد بود.

همان‌طور که گفتم، تزریق دلار ممکن است به‌طور موقت مسئله را تا حدی حل کند یا از شدت آن بکاهد، اما مشکلات اصلی اقتصاد ایران با این ۲ میلیارد دلار حل نمی‌شوند.

بنابراین، بله، این اقدام می‌تواند برای مدتی ارزش ریال را تا اندازه‌ای بالا ببرد، اما تأثیر آن بسیار محدود است و در بلندمدت، به نظر من، اثری نخواهد داشت.

حالا اینکه می‌گویند این پول به رانت تبدیل می‌شود، یعنی چه؟

چرا پول‌پاشی ارزی می‌تواند به رانت برای ثروتمندان تبدیل شود؟

در این رابطه باید به دو نکته اشاره کرد. نخست اینکه پیش از این دیده‌ایم آقازاده‌ها و کسانی که مورد حمایت ویژه هستند، دلار را از بانک مرکزی با نرخ رسمی، که در مقطعی نزدیک به ۴۳۰۰ تومان بود، دریافت می‌کردند. مثلاً می‌گفتند می‌خواهیم ماشین‌آلات یا کالا وارد کنیم و آن‌ها را بفروشیم.

اما وقتی این افراد دلار را با نرخ رسمی می‌خریدند و کالاها را وارد کشور می‌کردند، محصولاتشان را با قیمت‌های واقعی بازار آزاد می‌فروختند. درنتیجه، این اقدام کمکی به مردم نمی‌کرد و قدرت خرید واقعی آن‌ها همچنان کاهش می‌یافت. این همان رانتی بود که به‌طور مستقیم در اختیار عده‌ای قرار می‌گرفت.

اما پولی که اکنون به بازار تزریق شده، به نظر من، به‌صورت غیرمستقیم رانت ایجاد می‌کند. نخست اینکه همه مردم به دلار عرضه‌شده دسترسی ندارند. اساساً اکثریت مردم ایران توان خرید دلار را ندارند.

این دلارها را کسانی می‌خرند که ثروتمند هستند و دارایی‌های زیادی اندوخته‌اند و حالا برای حفظ ارزش پولشان، آن را به ارز خارجی، به‌ویژه دلار، تبدیل می‌کنند.

برای مثال، اگر شخصی حدود دو سال و نیم پیش در بانک ۱۰۰ میلیون تومان پول داشت و با نرخ آن روز، یعنی حدود ۸۰ تا ۸۳ هزار تومان برای هر دلار، آن را به دلار تبدیل می‌کرد، حدود ۱۲۰۰ دلار به دست می‌آورد. اگر همان شخص امروز بخواهد ۱۰۰ میلیون تومان خود را دوباره به دلار تبدیل کند، با نرخ‌های فعلی فقط حدود ۳۸۰ تا ۴۰۰ دلار دریافت می‌کند؛ البته بدون در نظر گرفتن سود بانکی و سایر عوامل.

یعنی قدرت خرید ارزی پول او به حدود یک‌سوم یا یک‌چهارم کاهش یافته است. این اتفاق در فاصله دو سال و نیم واقعاً وحشتناک است.

از طرف دیگر، مردم ایران به‌طور کلی اندوخته زیادی ندارند. بانک جهانی نیز در گزارش‌های خود به وضعیت فقر در ایران اشاره کرده است. برای کسانی که زیر خط فقر مطلق زندگی می‌کنند، چنین تزریق ارزی‌ای تأثیر محسوسی بر زندگی روزمره‌شان ندارد.

طبقه متوسط نیز از بین رفته یا به‌شدت تضعیف شده است. کارمندان و بسیاری از اقشار دیگر، درآمدی ندارند که حتی کفاف هزینه‌های زندگی‌شان را بدهد.

بنابراین، کسانی که از این ۲ میلیارد دلار تزریق‌شده به بازار استفاده می‌کنند، عمدتاً دهک‌های بالای درآمدی و اقشار بسیار ثروتمند هستند؛ کسانی که می‌توانند با خرید دلار، ارزش پول و دارایی‌های خود را حفظ کنند.

از طرف دیگر، یکی از مشکلات اقتصاد ایران، نقدینگی بسیار بالاست. سرمایه‌داران ریال در اختیار دارند، اما چون به اقتصاد ایران و چشم‌انداز سرمایه‌گذاری در آن اعتماد ندارند، حاضر نیستند منابع خود را به شکل مؤثر در اقتصاد سرمایه‌گذاری کنند. این مسئله نیز یکی از عوامل تشدید تورم است.

پس اگر بخواهم سخنم را خلاصه کنم، مسئله این است که این دلارهای عرضه‌شده، به‌طور غیرمستقیم به کسانی کمک می‌کنند که ثروت اندوخته‌اند و می‌خواهند ارزش دارایی‌های خود را حفظ کنند.

درحالی‌که این ۲ میلیارد دلار نه تورم را برطرف می‌کند و نه مشکلات اقتصادی را حل خواهد کرد. مردم عادی، دهک‌های پایین و طبقه متوسط، اگر هنوز بتوان از آن سخن گفت، همچنان با کوچک‌تر شدن سفره‌هایشان مواجه خواهند بود.

بنابراین، به نظر من، این اقدام به‌طور غیرمستقیم به نوعی رانت ارزی تبدیل می‌شود.