خط فقر کجاست؟

این پرسش، اگرچه در ظاهر پاسخی روشن دارد و با نگاهی کلی به وضعیت جامعه می‌توان حدود آن را به‌سرعت تشخیص داد، اما زمانی که به رسانه‌ها و نهادهای تخصصی مسئول در ساختار حاکمیتی مراجعه می‌شود، با پاسخ‌های متفاوت و گاه متناقضی مواجه هستیم؛ به‌گونه‌ای که هر یک از جریان‌ها و دستگاه‌های وابسته، برآورد خاص خود را ارائه می‌دهند.

بر اساس نموداری که خط فقر را از سال ۱۳۹۳ تا ۱۳۹۹ نشان می‌دهد و منبع آن خبرگزاری ایمنا (وابسته به نهادهای رسمی) است، روند افزایشی قابل‌توجهی مشاهده می‌شود. لازم به ذکر است که این آمارها، به‌احتمال زیاد، خط فقر را کمتر از واقعیت نشان می‌دهند. طبق این نمودار، خط فقر در سال ۱۳۹۳ حدود یک میلیون تومان درآمد ماهانه بوده و در سال ۱۳۹۴ به یک میلیون و ۲۵۰ هزار تومان افزایش یافته است. این روند افزایشی به‌صورت مستمر ادامه داشته تا آن‌که در سال ۱۳۹۹، خط فقر به حدود ۱۰ میلیون تومان در ماه رسیده است. به این معنا که هر فردی که در آن سال درآمد خالص ماهانه‌ای کمتر از این رقم داشته، زیر خط فقر قرار می‌گرفته است.

نمودارهای تکمیلی، که اطلاعات سال‌های پس از ۱۳۹۹ را نیز در بر می‌گیرند، نشان می‌دهند که این روند شتاب بیشتری گرفته است. بر اساس این داده‌ها، خط فقر در سال ۱۴۰۰ به بیش از ۱۲ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان، در سال ۱۴۰۱ به ۱۴ میلیون تومان و در سال ۱۴۰۲ به حدود ۲۵ میلیون تومان رسیده است؛ افزایشی که در یک سال، بیش از دو برابر را نشان می‌دهد. این رقم در سال ۱۴۰۳ به حدود ۳۵ میلیون تومان افزایش یافته و طبق آخرین آمارهای منتشرشده، در سال ۱۴۰۴ به حدود ۵۵ میلیون تومان در ماه رسیده است.

در این میان، برخی منابع اقتصادی دیگر، از جمله وب‌سایت «اکو ایران»، برآوردهایی ارائه داده‌اند که اختلاف قابل‌توجهی با آمارهای پیش‌گفته دارد و خط فقر را به‌مراتب بالاتر نشان می‌دهد. به‌طور مشخص، محمود جامساز، اقتصاددان، در ششم آبان‌ماه اعلام کرد که خط فقر برای یک خانواده چهارنفره به حدود ۷۵ میلیون تومان در ماه رسیده است؛ رقمی که تأمین آن برای بخش بزرگی از جامعه با دشواری جدی همراه است.

حتی اگر مبنای تحلیل، همان آمارهای محافظه‌کارانه‌تر رسمی باشد، باز هم می‌توان نتیجه گرفت که خط فقر بخش عمده‌ای از جمعیت کشور را دربر گرفته و تنها اقلیتی از آن مصون مانده‌اند. در همین راستا، حمید حاج‌اسماعیلی، کارشناس حوزه کار، در آبان‌ماه ۱۴۰۴ اعلام کرد که خط فقر نسبی به بیش از ۵۵ میلیون تومان رسیده است؛ اظهارنظری که بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌های رسمی داشت. به‌عنوان نمونه، خبرگزاری ایلنا در هفتم مهرماه ۱۴۰۴ نوشت: «زندگی با حقوق کمتر از ۵۰ میلیون تومان، بدون دریافت یارانه و کالابرگ، امکان‌پذیر نیست.»

تمامی آمارهای یادشده مبتنی بر منابع داخلی است. این در حالی است که برخی اقتصاددانان بین‌المللی، از جمله استیو هنکی، استاد اقتصاد دانشگاه جانز هاپکینز، در آبان‌ماه ۱۴۰۴ اعلام کردند نرخ تورم در ایران به حدود ۶۳ درصد رسیده است. با در نظر گرفتن چنین نرخی از تورم، می‌توان دریافت که خط فقر واقعی به‌مراتب بالاتر از ارقام اعلام‌شده خواهد بود.

در نهایت، پرسش اساسی این است که در برابر چنین شرایطی، چه راهکاری برای برون‌رفت از این وضعیت و کاهش فشار معیشتی بر جامعه وجود دارد؟