اینک ایران؛ مشهد؛ چهار قیام، چهار مقطع از ایستادگی مردم در برابر استبداد

از دی‌ماه ۱۳۹۶ تا قیام ۱۴۰۴؛ روایت شهری که در هر موج خیزش سراسری، صدای نارضایتی مردم و نام جان‌باختگانش بخشی از تاریخ مبارزه برای آزادی شده است

مشهد، دومین شهر بزرگ ایران و یکی از مهم‌ترین مراکز اجتماعی و مذهبی کشور، در سال‌های ۱۳۹۶، ۱۳۹۸، ۱۴۰۱ و ۱۴۰۴ بارها شاهد حضور مردم در خیابان‌ها و شکل‌گیری قیام‌های سراسری بوده است. مطالبات اقتصادی و اعتراض به گرانی و فقر، خشم از فساد و تبعیض و خواست آزادی، در این سال‌ها به شکل‌های گوناگون در خیابان‌های مشهد بازتاب یافت. در کنار این خیزش‌ها، گزارش‌هایی از کشته‌شدن شهروندان، بازداشت‌ها و برخوردهای امنیتی منتشر شد؛ رخدادهایی که ضرورت ثبت نام قربانیان و روشن‌شدن حقیقت را برجسته می‌کند.

دی‌ماه ۱۳۹۶؛ مشهد و آغاز موجی که سراسر ایران را فراگرفت

در واپسین روزهای آذر و آغاز دی‌ماه ۱۳۹۶، نارضایتی‌های اقتصادی و اجتماعی در مشهد و چند شهر دیگر به تجمع‌های خیابانی انجامید و به‌سرعت به شهرهای مختلف گسترش یافت. گرانی، بیکاری، دشواری معیشت و احساس بی‌پاسخ‌ماندن مطالبات مردم، از زمینه‌های این خیزش بود. شعارها نیز در بسیاری از نقاط از مطالبات اقتصادی فراتر رفت و متوجه ساختار سیاسی و شیوه حکمرانی شد.

مشهد در این مقطع تنها محل شکل‌گیری تجمع‌ها نبود؛ این شهر به یکی از نشانه‌های گسترش نارضایتی عمومی تبدیل شد. در جریان قیام دی‌ماه، گزارش‌هایی از کشته‌شدن و بازداشت شهروندان در نقاط مختلف ایران منتشر شد. با این حال، اطلاعات عمومی موجود درباره نام و محل جان‌باختگان سال ۱۳۹۶ همیشه تفکیک روشنی میان مشهد و دیگر شهرها ارائه نمی‌کند؛ ازاین‌رو، نسبت‌دادن نام‌های مشخص به مشهد بدون سند قابل اتکا درست نیست.

آبان ۱۳۹۸؛ وقتی خشم از فقر و گرانی دوباره به خیابان آمد

در آبان ۱۳۹۸، افزایش ناگهانی قیمت بنزین موج تازه‌ای از قیام سراسری را برانگیخت. مشهد نیز در شمار شهرهایی بود که تجمع‌ها در آن شکل گرفت و گزارش‌هایی از بازداشت گسترده شهروندان منتشر شد. این بار، فشار اقتصادی و دشواری تأمین هزینه‌های زندگی با اعتراض به شیوه اداره کشور درهم آمیخت.

نام‌های اسماعیل شیران و حسن ساداتی در فهرست جان‌باختگان آبان ۱۳۹۸ که ایران‌پدیا منتشر کرده، در ارتباط با مشهد ثبت شده است. ثبت این نام‌ها اهمیت دارد؛ زیرا هر نام، یادآور انسانی است که زندگی و آینده‌اش در جریان سرکوب یک قیام سراسری از دست رفت. بااین‌حال، برای بازسازی دقیق رخدادهای مشهد باید میان اطلاعات تأییدشده درباره محل جان‌باختن افراد و فهرست‌های کلی کشته‌شدگان در سطح کشور تفاوت گذاشت.

در شهریور ۱۴۰۱، با جان‌باختن مهسا امینی در بازداشت، قیامی سراسری شکل گرفت که به‌سرعت به مشهد و دیگر شهرهای خراسان رضوی رسید. جوانان، دانشجویان، زنان و دیگر اقشار جامعه در خیابان‌ها حضور یافتند و شعارهای صریح علیه سرکوب و استبداد سردادند. این قیام، خواست آزادی و کرامت انسانی را به یکی از محورهای اصلی تحولات سیاسی ایران تبدیل کرد.

در فهرست جان‌باختگان این قیام در خراسان رضوی، نام‌هایی چون آرش پهلوان، ابوالفضل آدینه‌زاده، شعیب حیدری، امیرجواد اسعدزاده، حسن ناصری‌خور، محمد خلیلی و امیر نظافت ثبت شده است. همچنین مجیدرضا رهنورد، جوان ۲۳ ساله اهل مشهد، در آذر ۱۴۰۱ اعدام شد؛ رخدادی که واکنش‌های گسترده‌ای برانگیخت. این نام‌ها بخشی از حافظه جمعی شهری هستند که جوانانش برای تغییر وضعیت موجود به میدان آمدند.

در دی‌ماه ۱۴۰۴، مشهد بار دیگر به یکی از کانون‌های قیام سراسری تبدیل شد. گزارش‌های حقوق بشری از استفاده از سلاح گرم علیه شهروندان، بازداشت‌های گسترده و فشار بر خانواده‌های جان‌باختگان حکایت دارند. سازمان دیده‌بان حقوق بشر نیز در گزارشی درباره سرکوب سراسری ژانویه ۲۰۲۶، از کشته‌شدن شمار زیادی از مردم در استان خراسان رضوی، از جمله مشهد، خبر داد و خواستار پاسخ‌گویی درباره این وقایع شد.

مشهد؛ حافظه زنده چهار قیام

از دی‌ماه ۱۳۹۶ تا آبان ۱۳۹۸، از قیام ۱۴۰۱ تا خیزش دی‌ماه ۱۴۰۴، مشهد بارها شاهد حضور مردمی بوده که خواسته‌اند صدایشان شنیده شود. مطالبات و زمینه‌های هر قیام یکسان نبوده، اما مسئله آزادی، عدالت و حق تعیین سرنوشت در بخش مهمی از شعارها و خواسته‌های مردم بازتاب یافته است.

یادکردن از جان‌باختگان تنها ثبت چند نام در تاریخ نیست؛ ادای احترام به زندگی‌هایی است که از دست رفتند و یادآوری این مسئولیت که حقیقت هر واقعه باید روشن شود. نام‌هایی چون آرش پهلوان، ابوالفضل آدینه‌زاده، مجیدرضا رهنورد و جان‌باختگان مشهد در دی‌ماه ۱۴۰۴، بخشی از تاریخ معاصر این شهرند؛ تاریخی که برای ثبت منصفانه آن، مستندسازی، راستی‌آزمایی و شنیدن روایت خانواده‌ها ضروری است.