اینک ایران، استان البرز؛ چرا خیزش مردم از کرج تا فردیس خاموش‌شدنی نیست؟

از دی ۱۳۹۶ و آبان خونین ۱۳۹۸ تا خیزش ۱۴۰۱ و قیام دی ۱۴۰۴؛ چه چیزی مردم کرج، فردیس، کمال‌شهر، محمدشهر و دیگر مناطق البرز را به خیابان کشاند و چرا نام جان‌باختگان و مراسم یادبود آنان به نمادی از ایستادگی در برابر سرکوب تبدیل شد؟

دی ۱۳۹۶؛ وقتی خشم اقتصادی به فریاد سیاسی تبدیل شد

استان البرز، به‌ویژه کرج و شهرهای پرجمعیت پیرامون آن، در سال‌های گذشته بارها صحنه خیزش‌های مردمی بوده است. گسترش فقر، بیکاری، فساد، گرانی و نارضایتی از ساختار سیاسی، زمینه‌ساز حضور مردم در خیابان‌ها شد. در دی ۱۳۹۶، هم‌زمان با گسترش اعتراضات در شهرهای مختلف ایران، کرج نیز از کانون‌های نارضایتی بود. مطالبات اقتصادی به‌سرعت رنگ سیاسی گرفت و شعارها متوجه کلیت حاکمیت شد.

در آن مقطع، نیروهای امنیتی و انتظامی برای پراکنده کردن تجمع‌ها وارد عمل شدند و گزارش‌هایی از بازداشت معترضان منتشر شد. بااین‌حال، درباره شمار دقیق جان‌باختگان و هویت همه قربانیان در شهرهای مختلف البرز، اطلاعات عمومی و مستقلی که بتوان با اطمینان به آن استناد کرد، محدود است. ازاین‌رو، برای بازسازی دقیق رویدادهای آن سال، باید میان گزارش‌های تأییدشده و روایت‌های منتشرشده در شبکه‌های اجتماعی تفاوت گذاشت.

آبان ۱۳۹۸؛ آیا گلوله توانست صدای مردم را خاموش کند؟

در آبان ۱۳۹۸، افزایش ناگهانی قیمت بنزین موجی از خشم عمومی را در سراسر ایران برانگیخت. کرج و فردیس نیز در شمار مناطقی بودند که مردم در آنها به خیابان آمدند. اعتراض به گرانی سوخت، در فضایی آکنده از فشار معیشتی و بی‌اعتمادی عمومی، به رویارویی مستقیم با نیروهای سرکوبگر تبدیل شد.

گزارش‌های مربوط به جان‌باختگان استان البرز نام‌های متعددی را ثبت کرده‌اند؛ از جمله پویا بختیاری، رضا معظمی گودرزی، شهرام معینی، امیر شکری، حسین قاسمی و آمنه شهبازی‌فرد. فهرست‌های منتشرشده همچنین از قربانیان دیگری در کرج و مناطق اطراف نام می‌برند. بااین‌حال، برای هر نام باید محل و تاریخ جان‌باختن و جزئیات واقعه جداگانه بررسی شود.

در گزارش‌های حقوق بشری آن زمان، از جمله درباره فردیس، به استفاده نیروهای امنیتی از سلاح گرم اشاره شده است. آشور کلتا، شهروند مسیحی آشوری ساکن فردیس، یکی از افرادی بود که در جریان اعتراضات آبان ۱۳۹۸ بر اثر شلیک مستقیم مأموران جان باخت.

پس از کشتارها، نام جان‌باختگان به بخشی از حافظه جمعی مردم تبدیل شد. خانواده‌ها و نزدیکان قربانیان با برگزاری مراسم خاکسپاری، یادبود و چهلم، یاد عزیزان خود را زنده نگه داشتند. در چنین مراسمی، حضور نیروهای امنیتی و فشار بر خانواده‌ها برای محدود کردن اطلاع‌رسانی، به یکی از محورهای گزارش‌های منتشرشده تبدیل شد.

خیزش ۱۴۰۱؛ چرا چهلم حدیث نجفی به صحنه رویارویی تبدیل شد؟

در سال ۱۴۰۱، کرج و شهرهای اطراف آن بار دیگر به یکی از کانون‌های مهم خیزش سراسری تبدیل شدند. حدیث نجفی، دختر جوانی که در ۳۰ شهریور ۱۴۰۱ در مهرشهر کرج هدف گلوله‌های ساچمه‌ای قرار گرفت و جان باخت، به یکی از چهره‌های شناخته‌شده این خیزش تبدیل شد. گزارش‌های منتشرشده حاکی است که پیکر او روز اول مهر به خانواده تحویل داده شد و خانواده برای پذیرش روایت رسمی درباره علت مرگ و محدود کردن اطلاع‌رسانی تحت فشار قرار گرفتند.

در ۱۲ آبان ۱۴۰۱، مراسم چهلم حدیث نجفی به صحنه تجمع گسترده مردم تبدیل شد. گزارش‌های تصویری و خبری از حضور معترضان در خیابان بهشتی کرج، حصارک، محدوده بهشت سکینه و فردیس حکایت داشتند. در جریان این تجمع‌ها، نیروهای حکومتی با مردم درگیر شدند و گزارش‌هایی از شلیک مستقیم به سوی معترضان منتشر شد.

عباس شفیعی نیز از دیگر جان‌باختگان مرتبط با رویدادهای آن دوره در کرج بود. بر اساس گزارش‌های منتشرشده، او در مراسم چهلم حدیث نجفی مجروح شد و بعدتر جان باخت. روایت‌های منتشرشده درباره او می‌گویند که هنگام تلاش برای کمک به یک مادر و دختر که هدف برخورد نیروهای لباس‌شخصی قرار گرفته بودند، هدف شلیک قرار گرفت.

این مراسم‌ها نشان دادند که یادبود جان‌باختگان صرفاً سوگواری خانوادگی باقی نمی‌ماند؛ گاه به فرصتی برای بیان خشم عمومی و اعتراض به سرکوب تبدیل می‌شود.

قیام دی ۱۴۰۴؛ از کرج و فردیس تا محمدشهر و هشتگرد

در دی ۱۴۰۴ نیز استان البرز شاهد رویارویی‌های خونین بود. گزارش‌های منتشرشده از کشته شدن شهروندان در کرج، فردیس، مهرشهر، گوهردشت، حصارک، محمدشهر، مشکین‌دشت، هشتگرد و دیگر مناطق حکایت دارند. در این گزارش‌ها، نام‌هایی چون عارف گل‌محمدی، پارسا عباسپور، رضا حاجی‌مرادی، محمدحسن خزایی و امیر (حمید) مسلمی دیده می‌شود.

بر اساس گزارش‌های منتشرشده، امیر مسلمی ۱۹ دی ۱۴۰۴ در فردیس هدف گلوله قرار گرفت و سه روز بعد به خاک سپرده شد. همچنین گزارش شده است که پس از مرگ او، خانواده‌اش با فشارهایی روبه‌رو شدند و با معرفی حکومتی وی به‌عنوان «شهید» مخالفت کردند.

درباره عارف گل‌محمدی نیز گزارش شده است که پیکرش ۱۲ روز بعد در سردخانه بهشت سکینه شناسایی شد و سرانجام در ماهدشت به خاک سپرده شد.

در مورد محمدحسن خزایی، گزارش‌هایی حاکی است که او پس از مجروح شدن در فردیس، بر اثر شدت جراحات جان باخت و مراسم خاکسپاری‌اش در مشکین‌دشت برگزار شد.

این گزارش‌ها از فشار بر خانواده‌ها، محدودیت در برگزاری مراسم عمومی و دشواری دسترسی به اطلاعات دقیق درباره برخی جان‌باختگان حکایت دارند. بااین‌حال، جزئیات مربوط به هر مراسم و هر درگیری باید جداگانه و با اتکا به اطلاعات معتبر بررسی شود.

چهار مقطع ۱۳۹۶، ۱۳۹۸، ۱۴۰۱ و ۱۴۰۴، با وجود تفاوت در زمینه و شکل بروز خیزش‌ها، یک وجه مشترک دارند: تداوم نارضایتی و هزینه سنگینی که مردم و خانواده‌های قربانیان پرداخته‌اند. از کرج تا فردیس و از مهرشهر تا محمدشهر، نام جان‌باختگان و یادبودهای آنان بخشی از تاریخ معاصر استان البرز شده است؛ تاریخی که ثبت دقیق آن، هم برای خانواده‌ها و هم برای نسل‌های آینده اهمیت دارد.