چه چیزی صنعت و تولید ایران را ضربه‌پذیر کرده؟ چرا اقتصاد ایران در برابر تحریم‌ها این‌قدر آسیب‌پذیر است؟

اقتصاد ایران با رکود، تورم مزمن و کاهش قدرت خرید روبه‌روست؛ اما آیا همه این مشکلات فقط نتیجه تحریم‌های خارجی است، یا باید ریشه‌های آن را در دهه‌ها سیاست‌گذاری، کمبود سرمایه‌گذاری و ضعف زیرساخت‌های تولید جست‌وجو کرد؟

اقتصاد ایران با چالش‌های بی‌سابقه‌ای روبه‌روست. سران حکومت این شرایط را به تحریم و محاصره گره می‌زنند؛ اما آیا این وضعیت فقط نتیجه تحریم‌های خارجی بوده؟ یا ریشه در ده‌ها سال سیاست‌گذاری و عدم سرمایه‌گذاری مناسب در زیرساخت‌ها، ظرفیت‌های تولیدی و برنامه‌ریزی برای خودکفایی دارد؟ در این گزارش به بررسی این انتخاب‌های گذشته و پیامدهای آن‌ها بر وضعیت کنونی اقتصاد ایران می‌پردازیم.

اقتصاد ایران با رکود، تورم مزمن، کاهش قدرت خرید و آسیب‌پذیری شدید در برابر شوک‌های خارجی، به‌ویژه تحریم‌ها، مواجه است.

اما چرا؟ به این دلایل:

عدم سرمایه‌گذاری کافی: به‌ویژه در زیرساخت‌ها، صنایع مادر و بخش‌های مولد.

تمرکز بر نفت: که باعث وابستگی شدید به درآمدهای نفتی و غفلت از تنوع‌بخشی به اقتصاد شده است.

سیاست‌های ناپایدار و غیرقابل پیش‌بینی: یعنی تغییرات مکرر قوانین، قیمت‌گذاری دستوری و نبود ثبات در محیط کسب‌وکار.

ضعف در تولید و خودکفایی: که نمودهای آن، عدم توسعه کافی ظرفیت‌های تولید داخلی و وابستگی به واردات در بسیاری از حوزه‌هاست.

چرا سرمایه‌گذاری در زیرساخت و تولید طی چند دهه عقب ماند؟

اما این سیاست که چند دهه است بر اقتصاد ایران حکمرانی کرده، چه پیامدهایی داشته است؟

پیامدهای آن عبارت‌اند از: تضعیف توان مقاومت اقتصادی در برابر تحریم‌ها، کاهش رشد اقتصادی، افزایش بیکاری و تورم.

اما دلایل را بررسی کنیم.

«سرمایه‌گذاری» به معنای ایجاد یا خرید دارایی‌های ثابت، مثل کارخانه‌ها، ماشین‌آلات و زیرساخت‌هاست که پایه تولید، اشتغال و رشد اقتصادی فردا را تشکیل می‌دهد.

اما سرمایه‌گذاری در این بخش‌ها چند دهه است که رها شده. حتی آمارهای حکومتی هم نشان می‌دهند که رشد «تشکیل سرمایه ثابت ناخالص» در ایران طی سال‌های متمادی روند نزولی داشته و حتی در سال‌های اخیر منفی شده است. این یعنی نه‌تنها پروژه‌های جدید آغاز به کار نکرده‌اند، بلکه ظرفیت‌های تولیدی موجود هم فرسوده شده‌اند و جایگزینی صورت نگرفته است.

در سال ۱۳۸۴، تولید داخلی ایران حدود ۴۰۰ میلیارد دلار بوده و جمعیت ایران ۶۸ میلیون نفر بوده است. ۴۰۰ میلیارد دلار ثابت مانده، اما تفاوت در این است که جمعیت ایران حدود ۹۰ میلیون نفر شده است! یعنی دست‌کم ۲۵ درصد کاهش داشته است!

چرا ایران در تولید نهاده‌های دامی به واردات وابسته مانده است؟

یک نمونه را بررسی کنیم.

یک قلم، نهاده‌های دامی. آیا اگر حکومت سرمایه‌گذاری درست انجام می‌داد، طی سه دهه گذشته نمی‌توانست در تولید نهاده‌های دامی به خودکفایی برسد؟

قطعاً می‌توانست!

خب، اگر به خودکفایی می‌رسید چه اتفاقی می‌افتاد؟ همین را بررسی کنیم.

هفتاد درصد هزینه تمام‌شده محصولات پروتئینی، مثل مرغ، تخم‌مرغ، شیر و گوشت قرمز، مربوط به خوراک دام‌هاست.

در حال حاضر ۸۰ درصد خوراک دام‌ها در ایران از طریق واردات انجام می‌شود! این یعنی قیمت محصولات پروتئینی به‌صورت مستقیم به نرخ دلار گره خورده است؛ درحالی‌که می‌توانست این‌طور نباشد!

چرا بخش خصوصی هم حاضر به سرمایه‌گذاری در تولید نیست؟

اما چرا سرمایه‌گذاری انجام نشده؟

در بخش دولتی که اقتصاد در دست سپاه و بیت خامنه‌ای بوده و هست، که چهارنعل دنبال ساخت بمب اتم و موشک و تأمین هزینه‌های نیروهای نیابتی بوده‌اند. یک قلم، تا سال ۱۳۹۰، فقط ۵۰ میلیارد دلار از پول مردم ایران را در سوریه هزینه کردند و این‌که مشخص است اصلاً سیاستشان تأمین مایحتاج مردم نبوده و نیست.

اما چرا بخش خصوصی اقدام به سرمایه‌گذاری نکرده؟

علت عدم سرمایه‌گذاری بخش خصوصی هم چیزی جز ترس از پیامدهای کلان سیاست‌های حکومتی نیست.

سرمایه‌گذار باید ریسک‌های سیاسی و عدم اطمینان از روابط منطقه‌ای و خارجی را محاسبه کند! تغییرات در سیاست‌های داخلی و ناپایدار بودن شرایط را محاسبه کند و عدم پشتیبانی از تولیدات داخلی را به جان بخرد، بعد وارد عرصه سرمایه‌گذاری شود!

یک قلم، هر عرصه‌ای که امکان واردات در دست سپاه و سایر باندهای حکومتی بوده، تولید داخلی را به خاک سیاه نشانده‌اند!

این کارنامه را وقتی در برابر ادعاهای پزشکیان و تیم اقتصادی‌اش قرار بدهید، می‌بینید که اقتصاد ایران بیماری مزمنی دارد که دهه‌هاست مثل سم در رگ و پی صنعت و تولید و تجارت آن عمل کرده است؛ یک اقتصاد بیمار و ناتوان که قربانی سیاست‌های حکومتی بوده، حالا باید تحریم و محاصره را هم تحمل کند!

واقعیت این است که هم شرایط گذشته و هم تحریم و محاصره، نتیجه سیاست‌های همین حکومت است که متأسفانه مردم با سفره‌های خالی و زندگی‌ای که به رنج مداوم تبدیل شده، باید تاوان آن را پس بدهند.