فرونشست زمین در ایران؛ چرا خاک کشور زیر پای مردم خالی می‌شود؟

از حفر یک میلیون چاه تا خشک‌شدن درختان تهران؛ آیا فرونشست زمین نتیجه بحران مدیریت آب و سیاست‌های ویرانگر حاکمیت است؟

یکی از پدیده‌های مرتبط با آب و خاک ایران، فرونشست زمین در نقاط مختلف کشور است. اگرچه می‌توان زمین‌لرزه یا باران‌های سیل‌آسا را از رخدادهای طبیعی دانست، فرونشست زمین در ایران عمدتاً با فعالیت‌های انسانی، به‌ویژه برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی، ارتباط دارد. این پدیده در بسیاری از مناطق کشور به بحرانی جدی تبدیل شده و سیاست‌های مدیریت آب نیز در شکل‌گیری و تشدید آن نقش داشته‌اند.

فرونشست زمین؛ بمب ساعتی زیر پای شهرها

هموطن: امروز، شانزدهم شهریور ۱۴۰۵، دوباره شاهد فرونشست زمین در شهر اصفهان هستیم.

فرونشست در نقاط مختلف کشور پدیده‌ای است که از آن به‌عنوان «بمب ساعتی» یاد می‌شود و در برخی مناطق، میزان آن به ۳۰ سانتی‌متر رسیده است. اما علت این پدیده چیست و چرا دامنه آن در ایران گسترش یافته است؟

عباس کشاورز، پژوهشگر منابع طبیعی و استاد دانشگاه، با هشدار درباره برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی اعلام کرده است که تعداد چاه‌های کشور از حدود ۴۷ هزار حلقه در سال ۱۳۶۰ به حدود یک میلیون حلقه رسیده است.

او افت سطح آب‌های زیرزمینی را یکی از عوامل اصلی فرونشست زمین دانسته و درباره پیامدهای آن، از جمله تخریب زیرساخت‌ها، آسیب به سکونتگاه‌ها و مهاجرت اجباری، هشدار داده است.

در همین گزارش، از قول سرپرست سابق وزارت جهاد کشاورزی رژیم آخوندی آمده است که پیشنهادهایی برای کاهش تدریجی برداشت از آب‌های زیرزمینی مطرح شده تا فشار بر سفره‌های آب کاهش یابد و امکان احیای تدریجی منابع فراهم شود؛ اما میزان کاهش برداشت محقق‌شده، در مقایسه با اهداف مورد انتظار، بسیار ناچیز بوده است.

خشک‌شدن درختان تهران؛ نشانه‌ای از بحران منابع آب

یکی از پیامدهای فرونشست زمین و افت منابع آب زیرزمینی در تهران، خشک‌شدن درختان فضاهای سبز است.

اسماعیل کهرم، بوم‌شناس، در گفت‌وگو با رسانه حکومتی «توسعه ایرانی» گفته است:

«خشک‌شدن درختان پارک جنگلی چیتگر و دیگر فضاهای سبز تهران، نشانه‌ای نگران‌کننده از بحرانی است که سال‌هاست منابع طبیعی پایتخت و البته دیگر شهرهای کشور را تحت فشار قرار داده است.»

او با اشاره به ارتباط میان افزایش جمعیت، فعالیت‌های انسانی و فشار بر منابع طبیعی تأکید کرده است که وقتی جمعیت و فعالیت‌های انسانی از ظرفیت منابع منطقه فراتر می‌روند و برداشت از آب زیرزمینی ادامه پیدا می‌کند، هم درختان آسیب می‌بینند و هم خطر فرونشست افزایش می‌یابد.

خبرگزاری حکومتی ایسنا نیز در ۱۲ خرداد امسال نوشته است که مطالعات طرح جامع تهران در سال‌های گذشته، سقف جمعیت‌پذیری شهر را حدود ۹ میلیون نفر برآورد کرده بودند؛ اما جمعیت شناور و روزانه تهران در بسیاری از روزها به حدود ۱۳ تا ۱۴ میلیون نفر می‌رسد. هم‌زمان، مصرف آب در شهر نیز افزایش یافته است.

افزایش جمعیت و مصرف آب، در کنار محدودیت منابع و برداشت بی‌رویه از سفره‌های زیرزمینی، فشار مضاعفی بر محیط‌زیست تهران وارد می‌کند. ادامه این روند، علاوه بر تهدید فضای سبز، می‌تواند زیرساخت‌ها و مناطق مسکونی را نیز در معرض خطر قرار دهد.

مافیای آب؛ چه کسانی پشت سیاست‌های بحران‌ساز هستند؟

اما آنچه در این گزارش به‌عنوان یکی از ریشه‌های اصلی بحران آب در ایران مطرح می‌شود، نقش شبکه‌های تصمیم‌گیری و منافع قدرتمند در مدیریت منابع آب است.

رفیعی، سخنگوی کمیسیون محیط‌زیست مجلس رژیم، سال گذشته در تلویزیون حکومتی گفت:

«برنامه‌ریزان حوزه آب، یک‌سری کسانی که دست‌اندرکاران راهبردی حوزه آب هستند، تعدادشان کمتر از انگشتان یک دست است. این آدم‌ها همیشه ثابت‌اند و نتیجه سیاست این‌هاست، فارغ از اینکه چه دولتی می‌آید و چه دولتی می‌رود.»

این اظهارات، پرسش‌هایی جدی درباره ساختار تصمیم‌گیری در حوزه آب و پاسخ‌گویی مسئولان مطرح می‌کند. وقتی سیاست‌های کلان مدیریت منابع آب در اختیار گروه محدودی از تصمیم‌گیران قرار دارد و پیامدهای این سیاست‌ها به‌صورت افت سطح آب‌های زیرزمینی، خشک‌شدن منابع طبیعی و فرونشست زمین ظاهر می‌شود، ضرورت بازنگری در این سیاست‌ها بیش از پیش آشکار می‌شود.

به این ترتیب، فرونشست زمین در ایران را نمی‌توان صرفاً یک پدیده طبیعی دانست. برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی، گسترش چاه‌ها، افزایش فشار بر منابع محدود آب و ناکامی در اجرای برنامه‌های کاهش برداشت، از عوامل مهم تشدید این بحران هستند.

منتقدان، عملکرد حاکمیت آخوندی را در شکل‌گیری این وضعیت مسئول می‌دانند و به استفاده گسترده از منابع آب در بخش‌های مختلف، از جمله صنایع وابسته به سپاه پاسداران و دیگر مجموعه‌های حکومتی، اشاره می‌کنند. پیامد این روند، تهدید خاک، منابع طبیعی، زیرساخت‌ها و زندگی مردم ایران است.

اگر سیاست‌های مدیریت آب اصلاح نشوند و برداشت از سفره‌های زیرزمینی متناسب با ظرفیت واقعی منابع کاهش پیدا نکند، خطر گسترش فرونشست و خسارت‌های جبران‌ناپذیر همچنان پابرجا خواهد ماند.