بررسی مقاله‌ی «آماده شدن برای گذار دموکراتیک ایران»

نشریه معتبر  ایشیو اینسایتز Issues & Insights، مقاله‌ای از پروفسور ساشا شیهان، استاد برجسته روابط بین‌الملل و مدیر اجرایی برنامه‌های مطالعات عالی در امنیت ملی در دانشگاه بالتیمور منتشر کرده که در اون بحث آینده رژیم ایران و چشم‌اندازها رو بررسی کرده و این‌که این موضوع  به یک موضوع استراتژیک فوری تبدیل شده. با ما همراه باشید تا به‌صورت مختصر این مقاله رو بررسی کنیم.

نویسنده مقاله، پروفسور ایوان ساشا شیهان، با نگاهی عمیق به شرایط امروز ایران، این سوال کلیدی را مطرح می‌کند که: «آیا یک جایگزین دموکراتیک معتبر برای پذیرش مسئولیت آماده است؟»

این مقاله شرایطی که منجر به طرح چنین سؤالی شده رو این‌طور توضیح داده: «پس از سال‌ها ناآرامی داخلی، فروپاشی اقتصادی و مقاومت فزاینده مردمی، دوام نظام حاکم در ایران به طور فزاینده‌ای نامشخص شده است. آنچه اکنون اهمیت دارد تنها این نیست که آیا نظام فعلی فرو می‌ریزد یا خیر، بلکه این است که آیا یک جایگزین دموکراتیک معتبر آماده است تا در صورت فروپاشی مسئولیت را بر عهده بگیرد یا خیر؟»

در این راستا، مقاله به یک تحول حیاتی در تاریخ ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ اشاره می‌کند؛ هنگامی که خانم مریم رجوی، رئیس‌جمهور برگزیده‌ی شورای ملی مقاومت ایران، تشکیل یک دولت موقت رو اعلام کردند. این چارچوب برای هدایت ایران در دوره حساس پس از سرنگونی نظام حاکم طراحی شده است. این مقاله اهمیت اعلام دولت  موقت توسط شورای ملی مقاومت ایران رو با چنین توضیحی مطرح کرده که: «این اعلامیه شایسته توجه جدی در واشنگتن است، زیرا به سؤال استراتژیک اصلی که مدت‌هاست بحث‌ها در مورد ایران را به خود مشغول کرده است، می‌پردازد: گام بعدی چیست؟»

اما این گام بعدی رو پروفسور شیهان این‌طور توضیح داده: «منتقدان تغییر رژیم در تهران، دهه‌هاست که از شبح هرج و مرج دم می‌زنند؛ اما 'تغییر رژیم توسط مردم که مقاله به آن می‌پردازد، یک مسیر کاملاً متفاوت از تحول تحمیلی از خارج ارائه می‌دهد. این رویکرد به معنای انتقال حاکمیت به خود مردم ایران است تا آن‌ها نهادهای دموکراتیک خود را بسازند. هدف، جایگزینی تئوکراسی حاکم با یک جمهوری دموکراتیک مبتنی بر کثرت‌گرایی، حکومت سکولار و حاکمیت قانون است. طرح ده ماده‌ای خانم رجوی، طرح سیاسی چنین گذاری را از قبل فراهم کرده که حتی ژنرال جیمز جونز، مشاور سابق امنیت ملی، به تازگی آن را 'جفرسونی' نامیده است»

مقاله پروفسور شیهان در 'ایشیو اینسایتز' یک نقشه راه سه مرحله‌ای برای این گذار دموکراتیک ارائه می‌ده که به قدرت‌های جهانی هم توصیه‌هایی داره. بیایید به سرعت این سه مرحله را مرور کنیم

مرحله اول، 'دوره انتقالی فوری' هست که بلافاصله پس از سرنگونی حکومت آغاز می‌شه. در این مرحله، یک دولت موقت حداکثر شش ماه کشور رو اداره می‌کند. اولویت‌های اصلی احیای آزادی‌های مدنی و سیاسی، آزادی زندانیان سیاسی، انحلال ابزارهای سرکوب و آماده‌سازی زمینه برای انتخابات دموکراتیک خواهد بود. کوتاهی این دوره برای نشان دادن این درک است که مشروعیت باید از صندوق‌های رأی بیاید»

مرحله دوم شامل سازماندهی انتخابات سراسری بر اساس حق رأی عمومی خواهد بود. دولت موقت با ناظران بین‌المللی و نهادهای دموکراتیک همکاری خواهد کرد تا از شفافیت، شمول و اعتبار رأی‌گیری اطمینان حاصل کند. این فرآیند برای همه گرایش‌های سیاسی که اصول دموکراتیک را می‌پذیرند، آزاد خواهد بود و نمایانگر اولین رأی‌گیری ملی واقعاً آزاد در تاریخ مدرن ایران خواهد بود

و در نهایت مرحله سوم، 'مجلس مؤسسان و قانون اساسی جدید' است. این انتخابات نمایندگانی را برای مجلس مؤسسان معرفی می‌کند که وظیفه تدوین قانون اساسی جدید برای یک جمهوری دموکراتیک ایران را بر عهده خواهد داشت. طرح ده ماده‌ای مریم رجوی اصول راهنما را برای این فرآیند ارائه می‌دهد، اما اختیار نهایی از طریق نمایندگان منتخب مردم ایران خواهد بود. پس از تدوین، قانون اساسی به همه‌پرسی ملی گذاشته می‌شود و تضمین می‌شود که سند بنیادین جمهوری جدید مشروعیت خود را از رضایت مردمی کسب کند.

این مقاله توصیه‌های سیاستی مشخصی هم برای قدرت‌های جهانی ارائه می‌ده ازجمله: سیاست‌گذاران ایالات متحده باید اهمیت استراتژیک جنبش‌های دموکراتیک سازمان‌یافته اپوزیسیون را به رسمیت بشناسند و تعامل با شورای ملی مقاومت ایران را بخشی از گفتگوی گسترده‌تر درباره آینده دموکراتیک ایران در نظر بگیرند. همچنین، حمایت از اصل انتخابات آزاد تحت نظارت بین‌المللی، ایجاد یک چارچوب کمک‌های انتقالی، گسترش حمایت از آزادی اینترنت و شبکه‌های جامعه مدنی در داخل ایران، و اعلام اینکه یک ایران دموکراتیک به عنوان شریکی مسئول در جامعه بین‌المللی مورد استقبال قرار خواهد گرفت، از دیگر توصیه‌های کلیدی این مقاله است

در پایان، مقاله پروفسور ساشا شیهان تاکید می‌کند که آینده ایران در نهایت توسط خود ایرانیان تعیین خواهد شد و هیچ دولت خارجی نمی‌تواند یا نباید آن نتیجه را دیکته کند. اما ایالات متحده می‌تواند تشخیص دهد که چه زمانی یک مسیر دموکراتیک معتبر پدیدار می‌شود و به تضمین موفقیت آن کمک کند. حکومت موقت اعلام شده توسط مریم رجوی به طور دقیق چنین مسیری را ارائه می‌دهد. چالش واشنگتن این است که آیا دوراندیشی لازم برای به رسمیت شناختن آن و خرد لازم برای حمایت از آن را دارد یا خیر؟