نیمکت‌های خالی و آینده‌ای مبهم؛ چرا آموزش در ایران به یک بحران ملی تبدیل شده است؟

کمتر از دو هفته تا بازگشایی مدارس باقی مانده است؛ روزهایی که باید با شور و شوق خرید لوازم‌التحریر و آماده شدن برای سال تحصیلی جدید همراه باشد. اما امسال این شور و اشتیاق زیر سایه نگرانی‌های فزاینده خانواده‌ها قرار گرفته است. از ابهام درباره برگزاری کلاس‌ها به صورت حضوری یا مجازی گرفته تا افزایش آمار دانش‌آموزانی که به دلیل فقر و مشکلات معیشتی از ادامه تحصیل بازمانده‌اند.

امروز می‌خواهیم نگاهی عمیق‌تر به بحران آموزش و پرورش در ایران داشته باشیم. یکی از مهم‌ترین پرسش‌های این روزهای میلیون‌ها خانواده ایرانی این است که سال تحصیلی جدید چگونه آغاز خواهد شد؟

علیرضا کاظمی، وزیر آموزش و پرورش، چندین بار اعلام کرده است که سال تحصیلی جدید از اول مهر به صورت حضوری آغاز می‌شود. با این حال، فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، اظهاراتی محتاطانه مطرح کرده و گفته است: «مگر اینکه اتفاق جدیدی رخ دهد.»

ترک تحصیل؛ زخمی که دیگر فقط محرومان را هدف نمی‌گیرد

اما شاید تلخ‌ترین جنبه این بحران، گسترش پدیده ترک تحصیل باشد؛ معضلی که دیگر تنها به مناطق محروم محدود نیست.

گزارش‌ها نشان می‌دهد فقر و گرانی، دانش‌آموزان را حتی در تهران نیز از مدرسه دور نگه داشته است.

در یکی از ویدئوهای منتشرشده، مسئولان یک مدرسه با نگرانی از خانواده‌ها می‌خواهند اجازه ندهند فرزندانشان در پایه‌های هفتم، هشتم و نهم ترک تحصیل کنند. در این ویدئو تأکید می‌شود که ده‌ها دانش‌آموز یک مدرسه در معرض ترک تحصیل قرار گرفته‌اند و مشکلات اقتصادی مهم‌ترین عامل این وضعیت است.

به عبارت دیگر، در برخی مدارس، نزدیک به یک‌چهارم دانش‌آموزان از چرخه آموزش خارج شده‌اند؛ آماری که زنگ خطر جدی برای آینده کشور محسوب می‌شود.

سایت حکومتی فرارو به نقل از محمدرضا نیک‌نژاد، کارشناس آموزش، نوشته است که فشارهای اقتصادی بر خانواده‌های زیر خط فقر نقش مهمی در ترک تحصیل فرزندان آنان دارد. هزینه‌هایی مانند شهریه‌های غیررسمی، کمک‌های اجباری به مدرسه، سرویس رفت‌وآمد، لباس فرم، لوازم‌التحریر و سایر مخارج تحصیلی، بسیاری از خانواده‌ها را از تأمین نیازهای آموزشی فرزندانشان ناتوان کرده است.

معلمان؛ ستون‌های آموزش در زیر بار مشکلات معیشتی

بحران آموزشی تنها دانش‌آموزان را تحت تأثیر قرار نداده، بلکه معلمان نیز با مشکلات جدی روبه‌رو هستند.

معلم به عنوان اصلی‌ترین رکن نظام آموزشی، امروز با چالش‌هایی مانند مشکلات معیشتی، فرسودگی شغلی و کاهش انگیزه دست و پنجه نرم می‌کند.

براساس آمارهای مطرح‌شده، حقوق بسیاری از معلمان بین ۱۹ تا ۲۲ میلیون تومان است؛ در حالی که هزینه‌های زندگی یک خانوار چندین برابر این رقم برآورد می‌شود. این شکاف درآمد و هزینه، فشار مضاعفی بر فرهنگیان وارد کرده و بر کیفیت آموزش نیز تأثیر گذاشته است.

از سوی دیگر، بازار لوازم‌التحریر نیز وضعیت مناسبی ندارد. فعالان این صنف می‌گویند قیمت انواع نوشت‌افزار در فاصله شهریور ۱۴۰۴ تا شهریور ۱۴۰۵ بین ۵۰ تا ۱۰۰ درصد افزایش یافته است. به همین دلیل پیش‌بینی می‌شود بسیاری از خانواده‌ها خریدهای خود را به صورت مرحله‌ای و حداقلی انجام دهند.

کمبود بودجه و فرسودگی ساختار آموزشی؛ ریشه‌های یک بحران عمیق

اما این مشکلات تنها بخش آشکار بحران هستند.

نظام آموزشی ایران با چالش‌های ساختاری متعددی مواجه است؛ از جمله کمبود بودجه، فرسودگی مدارس، کمبود معلم، فاصله محتوای آموزشی با نیازهای جامعه و ضعف در نظام ارزیابی آموزشی.

بر اساس آمارهای ارائه‌شده، بودجه آموزش و پرورش در سال ۱۴۰۵ حدود ۵۷۸ هزار میلیارد تومان اعلام شده است. همچنین گفته می‌شود بیش از یک میلیون نفر از آموزش و پرورش حقوق دریافت می‌کنند.

با در نظر گرفتن میانگین حقوق و مزایای کارکنان، بخش عمده بودجه صرف پرداخت حقوق و هزینه‌های جاری می‌شود. در نتیجه، منابع محدودی برای توسعه زیرساخت‌ها، نوسازی مدارس، ارتقای کیفیت آموزش و سرمایه‌گذاری‌های آموزشی باقی می‌ماند.

این در حالی است که بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته سهم قابل توجهی از بودجه عمومی خود را به آموزش اختصاص می‌دهند و آن را به عنوان مهم‌ترین سرمایه‌گذاری برای آینده تلقی می‌کنند.

بحران آموزش امروز، تهدید آینده فرداست

بحران آموزش و پرورش تنها یک مشکل کوتاه‌مدت نیست. این بحران مستقیماً با آینده کشور و نسل‌های بعدی ارتباط دارد.

دانش‌آموزانی که امروز به دلیل فقر از تحصیل بازمی‌مانند، معلمانی که با مشکلات معیشتی دست‌وپنجه نرم می‌کنند و مدارسی که با کمبود امکانات مواجه‌اند، همگی بخشی از مسئله‌ای هستند که آثار آن در سال‌های آینده نمایان خواهد شد.

آموزش، زیربنای توسعه هر جامعه است و تداوم مشکلات کنونی می‌تواند فرصت‌های رشد و پیشرفت نسل‌های آینده را با چالش‌های جدی روبه‌رو کند.